«Վերարտադրողական առողջության և իրավունքի հասանելիությունը ՀՀ-ում․ կանանց տարբեր խմբերի փորձառությունը վերարտադրողական իրավունքների իրացման գործընթացում» զեկույցը մշակվել է «Կանանց ռեսուրսային կենտրոն» ՀԿ-ի նախաձեռնությամբ 2017 թվականին ստեղծված «Վերարտադրողական առողջության և իրավունքի հարցերով զբաղվող ցանցի» անդամների՝ տարբեր ոլորտներում կանանց վերարտադրողական առողջության և իրավունքի հարցերով զբաղվող իրավապաշտպանների և համապատասխան ոլորտի մասնագետների կողմից: Զեկույցը պատրաստվել է Safe Abortion Action Fund-ի (SAAF) ֆինանսական աջակցությամբ:
Որպես նշված ցանցի անդամ՝ «Իրավական նախաձեռնությունների կենտրոն» ՀԿ-ի նախագահ, քրեակատարողական ոլորտի փորձագետ և հետազոտող Նարե Հովհաննիսյանը ներկայացրել է կալանավորված և դատապարտված կանանց վերարտադրողական իրավունքների իրացման խոչընդոտները Հայաստանում (էջեր 53-64)։
Պետք է նշել, որ սեռական և վերարտադրողական առողջության և իրավունքների հասանելիությունը կանանց իրավունքների հիմնարար բաղադրիչ է և գենդերային հավասարության հասնելու կարևոր պայման։ Այնուամենայնիվ, համակարգայնորեն անտեսված խմբերի կանայք հաճախ բախվում են խոչընդոտների, որոնք սահմանափակում են այդ իրավունքների հասանելիությունը: Հայաստանում հաշմանդամություն ունեցող, լեսբի, բիսեքսուալ և տրանս (ԼԲՏ), ՄԻԱՎ-ով ապրող, ազատազրկված և գենդերային բռնության ենթարկված կանայք բախվում են խտրականության, խարանի և կառուցվածքային մեկուսացման փոխհատվող ձևերի, որոնք զգալիորեն սահմանափակում են նրանց վերարտադրողական ինքնավարությունը և նրանց համար առողջապահական ծառայությունների հասանելիությունը: Այս անհավասարությունների հաղթահարումը ոչ միայն սոցիալական արդարադատության հարց է, այլև պետության պարտավորություն՝ համաձայն մարդու իրավունքների միջազգային չափորոշիչների:
Հայաստանը վավերացրել է հիմնական միջազգային փաստաթղթերը, որոնք պարտավորեցնում են պետությանը ապահովել վերարտադրողական առողջության հավասար հասանելիություն բոլոր կանանց համար: Դրանց թվում են «Կանանց նկատմամբ խտրականության բոլոր ձևերի վերացման մասին» կոնվենցիայի, «Տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների մասին» միջազգային դաշնագրի և «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին» կոնվենցիայի համապատասխան դրույթները: Այս շրջանակների համաձայն՝ պետությունը պարտավորվում է վերացնել խոչընդոտները, ապահովել ներառական և ոչ խտրական ծառայություններ և արձագանքել մարգինալացված կանանց կարիքներին: Միջազգային չափորոշիչները, այդ թվում՝ Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության (ԱՀԿ) ուղեցույցները և մարդու իրավունքների պայմանագրային մարմինների առաջարկները, ընդգծում են, որ պետությունները պետք է ձեռնարկեն նախաձեռնողական միջոցներ՝ երաշխավորելու սեռական և վերարտադրողական առողջության ծառայությունները, հատկապես նրանց համար, ովքեր մեկուսացման բարձր ռիսկի խմբում են։
Կարևոր է արձանագրել, որ համակարգայնորեն անտեսված խմբերի կանանց առջև ծառացած խոչընդոտները եզակի դեպքեր չեն, դրանք արմատավորված են իշխանության ավելի լայն կառուցվածքներում և սոցիալական անհավասարության մեջ։ Կանանց մարմինները վերահսկող հայրիշխանական նորմերը՝ զուգորդված խարանի հետ, խորացնում են մեկուսացումը և խոցելիությունը։
Վերարտադրողական իրավունքների լիարժեք իրացումն անհնար է առանց այս փոխհատվող ճնշումների վերացման։ Քաղաքականությունն ու ծրագրերը պետք է կարևորեն համակարգայնորեն անտեսված կանանց կենսափորձը՝ ապահովելով, որ նրանց ձայները ազդեցություն ունենան սեռական և վերարտադրողական առողջության և իրավունքների ծառայությունների նախագծման, մատուցման և գնահատման բոլոր փուլերում։
Այս զեկույցում ներկայացվում է Հայաստանում վերարտադրողական առողջության իրավունքի օրենսդրական դաշտը, ինչպես նաև վերարտադրողական առողջության և իրավունքների հասանելիությունը համակարգայնորեն անտեսված շրջանում։ Այն ուսումնասիրում է իրավական և քաղաքական շրջանակները, վերհանում համակարգային խոչընդոտները և ընդգծում միջազգային չափորոշիչներն ու պետության պարտավորությունները։ Յուրաքանչյուր խմբի համար ներկայացվում են նաև օրենսդրական և քաղաքականության մակարդակի առաջարկներ: Այսպիսով՝ զեկույցի նպատակն է՝ տրամադրել ապացույցների վրա հիմնված առաջարկներ՝ ապահովելու համար, որ բոլոր կանայք, անկախ սոցիալական կամ տնտեսական կարգավիճակից, կարողանան իրացնել իրենց վերարտադրողական իրավունքները արժանապատիվ, անվտանգ և ինքնավար ձևով։
